KAANSARII FIIXXEE GADAAMESSAA – Dr Nuradin Luke

0
382

Kaansariin Fiixxee Gadaamessaa (KFG) kaansaroota dubartoota huban keessa isa tokko. Biyyoota guddataa jiran keessatti kaansariin kun kaansaroota qaama wolhormaataa huban keessaa sadarkaa jalqabaa irratti
argama.

Uumamuu Kaansarii Fiixxee Gadaameessaatiif ga’ee guddaa kan taphatu vaayirasii maqaan isaa “Human Papilloma Virus (HPV)” jedhamuu dha. Vaayirasiin kunis akaakuu dhibbaa ol kan qabu yoo ta’u isaan keessaa
muraasa isaanii qofatu kaansarii Fiixee Gadaameessaatiif nama saaxilu.

Wontoota Kaansarii kanaaf nama saaxiluu danda’an:
√ Vaayirasiin jenne sun wol qunnamtii saalatiin kan
daddarbu yoo ta’u, jireenya isaanii irratti al tokko yooxiqaate namoota wol qunnamtii saalaa godhanii beekan hunda qabu danda’u. Yeroo hedduu qaamni keenyaa vaayirasiin kun akka dhukkuba hin fidneef to’annaa jala
olchuu kan danda’u ta’uuyyuu dubartoota tokko tokko irratti yeroo dheeraan(woggaa 15-20) booda seelii Fiixee Gadaamessaa gara seelii kaansarii kanaaf nama saaxilutti jijjiruu danda’a.
.
√ Inni biraa ammoo hiriyyaa wol-qunnamtii saalaa
wojjiin raawwatan heddu qabaachuu. Hiriyyaa akkasii heddu qabaachuun carraa Vaayirasii kanaan (HPV) qabamuu dabala haaluma kanaan carraa Kaansarii kana horachuus ni dabala.
.
√ Umirii xiqqeenyaa irratti wol qunnamtii saalaa
raawwachuu. Wontoota carraa kaansarii kanaan qabamuu guddisan keessa tokko umrii yeroo jalqabaaf itti wol qunnamtii saalaa raawwanne dha. Yoo Umrii kun xiqqaa ta’e carraa kaansarii kanaan qabamuu guddaa
ta’a jechuu dha.
.
√ Dhukkuboota wol qunnamtii saalaatiin daddarban kan
akka cophxoo, fanxoo fa’a qabaachuu. Dukkuboota kanniin qabaachuun carraa nuti vaayirasii Human papilloma jedhamu kanaan qabamuu guddisa.
.
√ Dukkuboota dandeetti qaamni keenya dhukkuba akka
haalaan hin dandamannee ykn of irraa hin ittisne godhan. Fkn kan akka HIV-AIDS fa’a carraa kaansarii kanaan qabamuu ol kaasu. Kana jechuun namoonni kaansarii Fiixxee Gadaamessaa qaban hundinuu HIV
qaban jechuu miti. Isaan HIV qaban hundinuu Kaansarii kana qabaatu jechuullee miti.
.
√ Sigaaraa/Tamboo fi kkf aarsuu. Sigaaraa aarsuun
akkuma carraa kaansaroota tokko tokko qabaachuu guddisu San carraa kaansarii Fiixee gadamessatiin qabamuus ol kaasa.
.
Mallatoolee KFG:
———-
Wolumaa galatti Kaansariin kun yomuu jalqabus ta’ee achi booda yeroo jiraniif mallatoo kan hin mul’isne yoo ta’u, erga turee booda(hidda godhatee) booda mallatoolee armaan gadi kanneen mul’isa:
*Yeroo wol qunnamtii saalaa godhan dhiiguu/dhiigni bahuu ykn mul’achuu.
*Yeroo wol qunnamtii saalaa dhukkubbiin namatti dhagahamuu.
* Yeroo Xuriin dugdaa tokko dhufee kun hamma dhufu jiru jidduutti dhiigni gadaameessa keessaa jiguu. Kunis hanqina dhiigaa fiduu danda’a.
*Akkasumas worroota wolhormaata dhaaban kan xuriin laguu isaanii yeroo dheeraaf dhabbatee jiru irrattis dhiigni gadaamessaa as bahu jiraachuu.
* Dhangala’aan akka bishaanii jiru ykn kan dhiiga makatee foolii qabu jiraachuu.
*Dhukkubiin garaa gara gaditti( nannoo gadamessatitti) namatti dhagahamuu.
*Mallatoolee armaan olitti eeraman wojjiin, qaama huqqachuu, fedha nyaataa dhabuu, fi dadhabiin mul’achuu fa’atu jiraata.
.
*** Kaansarii kana akkamiin of irraa ittisuu dandeenya?
√Wontoota isaaf nama saaxilan kan armaan olitti ibsaman irraa of qusachuun. Fkn Hiriyoota wol qunnamtii saalaa wojjiin raawwatan xiqqesuu, Sigaaraa/Tamboo arsuu dhiisuu/dhabun.
√ Biyyoota guddatan keessatti talaalliin vaayirasii
Human papilloma kan dhufaati Kaansarii kanaaf shora gudda taphatu, otoo wol-qunnamitii saalaa hin jalqabin naannoo woggaa 9-13 jiraniif ni kennama.


***Umrii woggaa digdamii tokko irraa kaasee qorannoo
woggaa sadihi sadihiin godhamu kan ‘pap smear’ Jedhamu Fiixxee gadamessaa irraa fudhamaa waan namaf godhumuuf qorannoo kana godhuun baay’ee baay’ee barbaachisaa dha. Qorannoon kun jijjirama
seeliin Fiixxee Gadaamessaa gara kaansariitti jijjiramuuf deemaa jiru waan agarsiisuuf otoo kaansarii hin ta’in ykn otoo kaansarichi hin jabaatin waan mul’atuuf yaala isaaf godhamu irratti faayidaa guddaa qaba. Kanaaf
Qorannoo ‘pap smear’ kana yero yeroon (woggaa sadi sadiihiin) gochuun baay’ee barbaachisaa dha.

=> Akkaataan yaala Kaansarii kana sadarkaa inni irra
jiruun ilaalamee takkahu Opereeshiinin, fi/ykn Qorichaan/keemooteerapii/ fi/ykn Carariin/­ raadiyeeshiinin ta’uu mala.



Ulfaadhaa!
Horaa, bulaa, deebanaa!

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here